سال ، نهال انقلاب مشروطيت را آبيارى و تقويت نمود و بارها براى نجات ايرانيان از ظلم و استبداد پيشنهاد قانون و حكومت مشروطه كرد . ملكم و سيّد جمال الدين اسدآبادى نيز در توفيق و پيشرفت حبل المتين دست داشتند . در اين دوره ، هنوز ايرانيان به اهميّت و ارزش احزاب و نقش عظيم تشكيلاتى اين سازمان سياسى پى نبرده بودند ، اكثريت مردم ايران ، يعنى طبقهء عظيم كشاورزان و پيشه‌وران از حقوق و وظايف اجتماعى خود چنان كه بايد آگاهى نداشتند ، فقط گروهى ناچيز از روشنفكران آزاديخواه و كسبه و بورژواها و روحانيان ترقيخواه كه متوجّه عقب‌ماندگى و انحطاط جامعه ايران و ظلم و ستمگرى زمامداران بودند سعى مىكردند راهى براى درمان دردها پيدا كنند و با ايجاد كانونها و مجامع سياسى ، هسته‌يى را براى مقاومت و مخالفت با ظلم و استبداد پديد آورند . در يكى از اين كانونها ، بيش از چهل نفر از مخالفين دولت گردآمده بودند كه از آن جمله : سيد محمد طباطبايى ، ملك المتكلمين ، سيد محمد رضا شيرازى ( مساوات ) ، سيد جمال الدين واعظ ، حاج ميرزا يحيى دولت‌آبادى ، ميرزا سليمان خان ميكده ، حجة الاسلام كرمانى ، معين العلماى اصفهانى ، ميرزا جهانگير خان صوراسرافيل را مىتوان نام برد . هدف اساسى آزاديخواهان حكومت قانون بود و آشكارا به مرتجعين مىگفتند : « هر وقت اقتدار آلمان ، انگليس و فرانسه از قانون كم شود ، مال ما هم كم خواهد شد . . . قانون ابدا ضررى به دستگاه دولت ندارد ، قانون دخالتى به مذهب ندارد . . . وقتى كه مجلس براى وضع قانون منعقد شد ، بايد مسائل زير مورد نظر قرار گيرد : 1 . تنظيم قانون عدل و ايجاد عدالتخانه 2 . مساحت ارضى و تعيين ملاكى براى تملك ، به موجب دفتر دولتى 3 . تعديل ماليات بر وجه صحيح 4 . نظم قشون 5 . اتخاذ روشى صحيح براى حكومات و تعيين حق حاكم و محكوم 6 . ترويج تجارت داخله 7 . اصلاح سازمان گمرك 8 . اصلاح وضع ارزاق و اجناس 9 . تأسيس مدارس و تشكيل كارخانجات و معادن 10 . اصلاح وزارت خارجه 12 . محدود نمودن قدرت وزرا و وزارتخانه‌ها و ملاها به قانون شرع . خيرخواهان گمان مىكردند هرگاه اصول 12 گانهء سابق الذكر ، به موقع اجرا درآيد ، ايران در عرض 20 سال از ژاپن مىگذرد . » « 1 » خلقيّات ناصر الدّينشاه به نظر تاج السّلطنه در سال ( 1343 ه . ق ) كه در فضاى سياسى ايران ، سخن از مشروطيت ، حريّت ،

--> ( 1 ) . تاريخ سانسور ، پيشين ، ص 235 .